بررسی تطبیقی تجربه زیسته مراجعان از روان‌درمانی حضوری، مجازی، و ترکیبی: مطالعه‌ای پدیدارشناسانه.

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه روانشناسی و مشاوره، دانشگاه فرهنگیان تهران، تهران، ایران.

2 دانشیار گروه مشاوره، دانشگاه علامه طباطبایی تهران، تهران، ایران.

3 دانشیار گروه روانشناسی و مشاوره، دانشگاه فرهنگیان تهران، تهران، ایران.

چکیده

هدف: با گسترش فناوری‌های ارتباطی، ارائه خدمات روان‌درمانی در بسترهای حضوری، مجازی و ترکیبی افزایش یافته و هر یک می‌تواند تجربه متفاوتی برای مراجعان ایجاد کند. هدف پژوهش حاضر بررسی تطبیقی تجربه زیسته‌ مراجعان از روان‌درمانی در این سه بستر با رویکرد پدیدارشناسی توصیفی بود.
روش پژوهش: پژوهش حاضر با روش پدیدارشناسی توصیفی و در سال ۱۴۰۴ در شهر تبریز انجام شد. نمونه پژوهش شامل ۳۵ نفر از مراجعان روان‌درمانی بود که به روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب و در سه گروه حضوری (۱۱ نفر)، مجازی (۹ نفر) و ترکیبی (۱۵ نفر) قرار گرفتند. مشارکت‌کنندگان پیش از ورود به پژوهش، خدمات روان‌درمانی را در یکی از این سه بستر از متخصصان حوزه مشاوره و روان‌شناسی با حداقل مدرک دکتری دریافت کرده بودند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری و با استفاده از روش تحلیل کلایزی (1978) تحلیل شدند.
یافته‌ها: تحلیل داده‌ها به استخراج شش مضمون: کیفیت رابطه درمانی، تجربه هیجانی مراجع، عوامل عملی و محیطی، ادراک اثربخشی فرآیند رواندرمانی، ادراک نقش مشاور و فرآیند درمان و ادراک مراجع از خود و تغییرات شخصی انجامید. روان درمانی حضوری با شکل‌گیری رابطه‌ای عمیق‌تر و احساس حضور و همدلی بیشتر همراه بود. روان درمانی مجازی سهولت دسترسی و احساس آزادی بیشتر در بیان را فراهم می‌کرد، اما با محدودیت‌های فنی و کاهش نشانه‌های غیرکلامی مواجه بود. رواندرمانی ترکیبی تجربه‌ای انعطاف‌پذیرتر و متوازن‌تر ایجاد کرد و به تداوم و پایداری فرآیند روان درمانی کمک نمود.
نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان می‌دهد که هر بستر روان درمانی دارای ظرفیت‌ها و محدودیت‌های خاص خود است، اما رواندرمانی ترکیبی می‌تواند به‌عنوان رویکردی کارآمد در پاسخ به نیازهای متنوع مراجعان و ارتقای اثربخشی خدمات درمانی مورد توجه قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Clients’ Lived Experiences of Face-to-Face, Online and Hybrid Psychotherapy: A Comparative Phenomenological Study

نویسندگان [English]

  • Mousa Choupani 1
  • Ebrahim Naeimi 2
  • Akbar Ebrahimi orang 1
  • Hossein Vahedi 3
1 Assistant Professor, Department of Psychology & Counselling, Farhangian University, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Counseling, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran.
3 Associate Professor, Department of Psychology & Counselling, Farhangian University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Objective: With the expansion of communication technologies, psychotherapy services are increasingly delivered through in-person, online, and hybrid formats, each offering distinct experiences for clients. The present study aimed to comparatively explore clients’ lived experiences of in-person, online and hybrid psychotherapy using a descriptive phenomenological approach.
Research Methodology: The present study was conducted using a descriptive phenomenological approach in 2025 in the city of Tabriz. The participants consisted of 35 clients of psychotherapy services who were selected through purposive sampling and assigned to three groups: in-person (n = 11), online (n = 9), and hybrid (n = 15). Prior to participation in the study, clients had received psychotherapy services in one of these formats from licensed counseling and psychology professionals holding at least a doctoral degree. Data were collected through semi-structured interviews and analyzed using Colaizzi’s (1978) phenomenological method.
Findings: Data analysis resulted in the identification of six themes: quality of the therapeutic relationship; clients’ emotional experiences; practical and environmental factors; perceived effectiveness of the psychotherapy process; perceptions of the therapist’s role and the therapeutic process; and clients’ self-perceptions and personal changes. In-person psychotherapy was associated with deeper therapeutic relationships and a stronger sense of presence and empathy. Online psychotherapy facilitated accessibility and greater freedom of expression but was accompanied by technical limitations and reduced nonverbal communication. Hybrid psychotherapy provided a more balanced and flexible experience and contributed to continuity and stability in the counseling process.
Conclusion: The findings indicate that each psychotherapy format has specific strengths and limitations; however, hybrid psychotherapy may serve as an effective approach for addressing diverse client needs and enhancing the effectiveness of psychotherapy services.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Psychotherapy
  • Face-to-face
  • Online
  • Hybrid
  • Phenomenology

مراجع

تدین­چهارسوقی، بتول؛ ایزدی، راضیه و نقوی، اعظم (1400). اتحاد درمانی در مشاوره از راه دور: تجارب افراد مبتلا به اختلال وسواس فکری‌-‌عملی و مشاوران. پژوهش­های علوم شناختی و رفتاری، 11(2)، 73-106. https://doi.org/10.22108/cbs.2022.132192.1616
حسینی، ‌حداد؛ خلیلی‌سامانی، ‌صفر‌علی؛ غلامی، ‌امین؛ موسوی، سیدعلی و موسوی، ‌سامان (1401). تعیین رابطه بین رفاه اجتماعی با سلامت روان و شادی فردی معلمان شهرستان لردگان. پژوهش­های روان‌شناسی و علوم تربیتی (موسسه آموزش عالی نگاره)، 85(5)، 431-447.‎ https://civilica.com/doc/1757663
سیاری‌فرد، آزاده؛ مرادی، علی؛ جمشیدی، انسیه؛ مرادی، مازیار؛ آمری، پگاه و امجدیان، محی‌الدین (1404). واکاوی چالش‌ها و راهکارهای اجرای برنامه کمک‌های اولیه سلامت روان در مدارس ایران: یک مطالعه کیفی. مجله روانپزشکی و روان‌شناسی بالینی ایران، 31(1)، 22-34.https://doi.org/10.32598/ijpcp.31.5420.1
شعبانی، امیر؛ ناصربخت، مرتضی؛ قالیچی، لیلا؛ حاجبی، احمد؛ اسدی، علی و رسولیان، مریم (1404). نیاز به احیای سامانه‌ عمومی خدمات سلامت روان. مجله روانپزشکی و روان‌شناسی بالینی ایران، 31(1)، 1-13.https://doi.org/10.32598/ijpcp.31.4.3
عموشاهی، محمدحسن و فرهادی، هادی (1403). مروری بر شیوع، اثرات روان‌شناختی-اجتماعی و جسمانی نوموفوبیا. فصلنامه ایده­های نوین روان‌شناسی، 21(25)، 1-31.‎ http://jnip.ir/article-1-1175-fa.html
فیضی، زینب؛ موسیوند، اعظم؛ برخورداری، لیلا و عزیزی، ابراهیم (1403). بررسی آسیب اجتماعی خودکشی در لرستان: علل، پیامدها و راهکارهای پیشگیری. پژوهش­های روان‌شناسی و علوم تربیتی (مرکز توسعه آموزش­های نوین ایران)، 49(10)، 179-192.‎ http://noo.rs/DSrmH
قادری، فرزاد و محرابی، علی (1402). مروری بر درمان فرایند مدار؛ پاردایمی نوین در مداخلات روان­درمانی.‎ نشریه تعالی بالینی، 2(1)، 45-56. http://ce.mazums.ac.ir/article-1-764-fa.html
محمدی، الهام (1404). وضعیت مواجهه با افراد آسیب دیده و آسیب پذیر اجتماعی در اسناد قانونی (تحلیل محتوا). فصلنامه رفاه اجتماعی، 25(96)، 1-11.https://doi.org/10.32598/refahj.25.96.4503.1
مصلحی، حامد؛ پورموسوی، سیده مریم؛ زاکانی، زینب و فیاض، ریحانه (1403). شناسایی عوامل احتمالی مرتبط با روان­درمانی اثربخش از منظر درمانگران و مراجعان: یک پژوهش کیفی. مجله دانشکده بهداشت و انیستیو تحقیقات بهداشتی، 2(1)، 211-232. http://sjsph.tums.ac.ir/article-1-6280-fa.html
Bekes, V., & Aafjes-van Doorn, K. (2022). Psychotherapists’ experiences with online therapy during the COVID‑19 pandemic: A mixed-methods study. Psychotherapy Research, 32(6), 694–708. https://doi.org/10.1080/10503307.2021.1921304
Bekes, V., & Aafjes‑van Doorn, K. (2023). The impact of telepresence on therapeutic alliance in videoconferencing psychotherapy. Journal of Clinical Psychology, 79(4), 1166–1180. https://doi.org/10.1002/jclp.23477
Boldt, S., Shires, A., & Beattie, J. (2025). Mindfulness-Integrated Cognitive Behavior Therapy: a Scoping Review of Randomized Controlled Trials. Mindfulness, 2(1), 1-15. https://doi.org/10.1007/s12671-025-02715-4
Bondarenko, A., Kucherovska, N., & Fedko, S. (2024). Status and Problems of Counseling Psychology in the Modern World and Ukraine. Psychological Counseling and Psychotherapy, (21), 29-36. https://doi.org/10.26565/2410-1249-2024-21-05
Chen, W. C., Chan, H. Y., Sung, Y. H., Chen, P. L., Hung, Y. F., Huang, K. C., & Hsu, S. S. (2023). Therapists’ practical implementation and preparation of online counseling in the post-pandemic era. Current Psychology, 42(34), 30548-30560. https://doi.org/10.1007/s12144-023-04614-0
Chen, X. (2023). Research on counseling therapy for post-traumatic stress disorder. Journal of Social Science Humanities and Literature, 6(6), 83-87. https://doi.org/10.53469/jsshl.2023.06(06).15
Colaizzi, P. F. (1978). Psychological research as the phenomenologist views it. In R. S. Valle & M. King (Eds.), Existential phenomenological alternatives for psychology (pp. 48–71). New York: Oxford University Press. https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=573953
Connolly, S. L., Miller, C. J., Lindsay, J. A., & Bauer, M. S. (2022). A systematic review of providers’ attitudes toward tele mental health via videoconferencing. Clinical Psychology: Science and Practice, 29(1), 5–19. https://doi.org/10.1037/cps0000052
Fomicheva, E., Jyrgalbek, J., & Mikhaylova, O. (2024). What explains trust in online mental health therapy provision platforms? An online descriptive survey. Digital Health, 10(1), 2-11. https://doi.org/10.1177/20552076241272616
Giorgi, A. P., & Giorgi, B. M. (2003). The descriptive phenomenological psychological method. In P. M. Camic, J. E. Rhodes, & L. Yardley (Eds.), Qualitative research in psychology: Expanding perspectives in methodology and design (pp. 243–273). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/10595-013
Guba, E. G., & Lincoln, Y. S. (1985). Naturalistic inquiry. Beverly Hills, CA: Sage Publications. http://dx.doi.org/10.1016/0147-1767(85)90062-8.
Habsy, B. A., Febiyanti, D., Arsalan, F. I. P., Maulana, H., & Arfianti, Y. P. (2024). Basic Concepts of The Group Approach in Guidance and Counseling. Journal Kajian Pendidikan Dan Psychology, 1(3), 207-217. https://doi.org/10.61397/jkpp.v1i3.122
Hilty, D. M., Chan, S., Hwang, T., Wong, A., & Bauer, A. M. (2023). Advances in digital mental health and telepsychiatry: Implications for clinical practice and continuity of care. Psychiatric Clinics of North America, 46(3), 487–502. https://doi.org/10.1016/j.psc.2023.04.002
Kirkbride, J. B., Anglin, D. M., Colman, I., Dykxhoorn, J., Jones, P. B., Patalay, P., & Griffiths, S. L. (2024). The social determinants of mental health and disorder: evidence, prevention and recommendations. World psychiatry, 23(1), 58-90. https://doi.org/10.1002/wps.21160
McGovern, R., Balogun-Katung, A., Artis, B., Bareham, B., Spencer, L., Alderson, H., & Kaner, E. (2024). The effectiveness of preventative interventions to reduce mental health problems in at-risk children and young people: A systematic review of reviews. Journal of Prevention, 45(4), 651-684. https://doi.org/10.1007/s10935-024-00785-z
Olfson, M., McClellan, C., Zuvekas, S. H., Wall, M., & Blanco, C. (2025). Psychotherapy trends in the United States. American Journal of Psychiatry, 182(5), 483-492. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.20240492
Pierce, B. S., Perrin, P. B., & Tyler, C. M. (2022). The COVID‑19 telepsychology revolution: A national study of pandemic‑based changes in U.S. mental health care delivery. American Psychologist, 77(1), 14–25. https://doi.org/10.1037/amp0000722
Shklarski, L., Abrams, A., & Bakst, E. (2022). Navigating changes in the therapeutic frame during online therapy: Therapist perspectives. Psychotherapy, 59(3), 360–370. https://doi.org/10.1037/pst0000385
Tian, S., Wang, Q., Wu, T., Chang, S., Dun, W., Zhang, L., & Wang, G. (2025). Healthy lifestyle and risk of incidence, mortality and life expectancy of mental disorders. Journal of Affective Disorders, 388(1), 28-39. https://doi.org/10.1016/j.jad.2025.119592
Van Boetzelaer, E., Sleit, R., Rodriguez, E., Barathi, G. K., Escobio, F., Browne, J. L., & Keating, P. (2025). Differences in mental health between younger and older adults in complex humanitarian settings in low-income and middle-income countries: retrospective analysis from Médecins Sans Frontières-supported mental health services, 2019–2024. BMJ Global Health, 10(9), 29-42. https://doi.org/10.1136/bmjgh-2025-019822
Wind, T. R., Rijkeboer, M., Andersson, G., & Riper, H. (2023). The COVID‑19 pandemic: The ‘black swan’ for mental health care and a turning point for e‑health. Internet Interventions, 32, 100620. https://doi.org/10.1016/j.invent.2023.100620
World Health Organization (2020). Archived: WHO timeline - COVID-19. 2020 [Update 2020 April 27]. Available from. https://www.who.int/news/item/27-04-2020-who-timeline---covid-19
Zhao, X., & Xu, J. (2025). Exploring User Satisfaction in Online Mental Health Platform: An Integrated Framework Analysis of Trust, Quality, and Value Perceptions. The Journal of Medicine, Humanity and Media, 3(4), 81–133. https://doi.org/10.62787/mhm.v3i4.202
 
مطالعات روان‌شناسی بالینی
دوره 16، شماره 60
مهر 1404
صفحه 69-88

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار